Het Loket Kennisveiligheid heeft kennisinstellingen geholpen om risico’s bij internationale samenwerking beter te herkennen en kennisveiligheid stevig op de agenda te zetten. Maar het veld is sinds de oprichting in 2022 volwassener geworden en stelt inmiddels andere vragen. In opdracht van OCW evalueerden Dialogic en Oberon de doeltreffendheid en doelmatigheid van de adviesfunctie en learning community. De conclusie: het Loket was een waardevolle katalysator, maar de huidige werkwijze is voor complexe casussen vaak te traag en te algemeen. Een duidelijke herpositionering is nodig. OCW kiest voor doorontwikkeling tot expertisecentrum.
Veilige internationale samenwerking zonder de wetenschap te sluiten Internationale samenwerking is essentieel voor onderwijs en wetenschap. Tegelijkertijd kunnen samenwerkingen risico’s meebrengen, bijvoorbeeld wanneer sensitieve kennis of technologie ongewenst wordt overgedragen, een buitenlandse actor heimelijk invloed probeert uit te oefenen of fundamentele rechten onder druk staan. Kennisinstellingen moeten zulke risico’s zorgvuldig kunnen wegen, zonder open wetenschap en internationale uitwisseling onnodig te beperken.
Het Rijksbrede Loket Kennisveiligheid ondersteunt instellingen sinds 2022 bij deze afwegingen. Het Loket is een centraal, niet-bindend aanspreekpunt van de Rijksoverheid. Kennisinstellingen kunnen er advies vragen over internationale partnerschappen, buitenlandse onderzoekers en financiers, dual-use technologie, sancties en andere kennisveiligheidsvraagstukken. Daarnaast faciliteert het Loket een learning community met bijeenkomsten, tools, e-learnings, een nieuwsbrief en een besloten kennisplatform.
Ministerie van OCW vroeg Dialogic en Oberon om te onderzoeken hoe doeltreffend en doelmatig deze twee functies zijn, wat zij hebben bijgedragen aan bewustwording, zelfregulering en weerbaarheid en welke ondersteuning instellingen de komende jaren nodig hebben. De evaluatie moest ook antwoord geven op de politieke vraag of het Loket een actievere, mogelijk proactieve rol zou moeten krijgen.
Een brede evaluatie van werking, gebruik en toekomst
De onderzoekers reconstrueerden eerst de beleidstheorie: hoe zouden de adviesfunctie en learning community volgens het oorspronkelijke ontwerp moeten leiden tot meer bewustzijn, betere risicoafwegingen en uiteindelijk een weerbaardere kennissector? Vervolgens toetsten zij deze aannames aan de praktijk. Zij analyseerden beleidsstukken, financiële gegevens, deelnamedata en metadata over meer dan zeshonderd afgehandelde adviesaanvragen.
Daarnaast bestudeerde het onderzoeksteam twintig geanonimiseerde adviescasussen en voerde het 31 interviews met medewerkers van kennisinstellingen, betrokken departementen, RVO en buitenlandse experts. De Nederlandse aanpak is vergeleken met stelsels in Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Vlaanderen en Canada. Ook is de learning community naast drie andere Nederlandse kennisnetwerken gelegd. Die combinatie bood zicht op zowel de dagelijkse uitvoering als de bredere bestuurlijke keuzes achter het Loket.
Het Loket was een belangrijke katalysator
De oprichting van het Loket gaf een duidelijk signaal af: kennisveiligheid is een serieus beleidsthema waarvoor overheid en instellingen gezamenlijk verantwoordelijkheid dragen. Vooral in de eerste jaren hielpen adviezen instellingen om risico’s beter te herkennen, eigen afwegingskaders te ontwikkelen en het onderwerp intern te legitimeren. De learning community bood toegankelijke informatie, praktische instrumenten en contacten met collega’s bij andere instellingen.
Het rapport concludeert daarom dat het Loket heeft bijgedragen aan de volwassenwording en weerbaarheid van de sector. Dat instellingen eenvoudige vragen inmiddels vaker zelf kunnen beantwoorden, is deels een beoogd effect van de nadruk op zelfregulering. Voor startende instellingen en nieuwe kennisveiligheidscoördinatoren blijft de laagdrempelige informatie- en netwerkfunctie bovendien duidelijk waardevol.
De adviesfunctie groeit onvoldoende mee met complexere vragen
Het succes uit de beginfase creëert tegelijk een nieuw probleem. Naarmate instellingen meer eigen expertise opbouwen, leggen zij vooral de moeilijke casussen nog aan het Loket voor. Juist daarbij ervaren veel instellingen de adviezen als te algemeen, te laat en inhoudelijk niet beter dan hun eigen analyse. Zij zoeken minder vaak basisinformatie en vaker een deskundige sparringpartner die specifieke juridische, geopolitieke en technologische risico’s kan duiden.
Het huidige mandaat en de informatiepositie beperken die rol. Het Loket is ontworpen als adviserend instrument en niet als screeningsinstantie. Het kan daardoor niet zonder meer persoonsinformatie verwerken en beschikt niet structureel over alle specialistische kennis die nodig is voor complexe technologieën, sanctiewetgeving en actorgerichte dreigingsduiding. De adviezen steunen daardoor geregeld op openbare bronnen en algemene landeninformatie. Dat kan nuttig zijn als context, maar helpt ervaren instellingen niet altijd verder bij de concrete afweging.
Ook de doorlooptijd is een knelpunt. Eenvoudige vragen worden doorgaans efficiënt afgehandeld, maar complexe adviestrajecten duren gemiddeld langer dan de beoogde vijftien werkdagen en kennen uitschieters van meerdere maanden. Besluiten over een aanstelling of samenwerking kunnen vaak niet zo lang wachten. Daardoor gebruiken instellingen een advies soms vooral achteraf ter bevestiging of bestuurlijke onderbouwing, in plaats van als daadwerkelijke input voor het besluit.
De learning community bereikt veel instellingen, maar mist soms diepgang
De evenementen, nieuwsbrief en roadshows hebben een groot bereik en worden overwegend positief gewaardeerd. Het Loket heeft vrijwel de gehele doelgroep van universiteiten, hogescholen, onderzoeksinstituten en andere kennisorganisaties met het netwerk verbonden. Vooral de bijeenkomsten en roadshows dragen bij aan bewustwording en onderlinge contacten.
Voor ervaren coördinatoren is de inhoud echter niet altijd meegegroeid met hun kennisniveau. Zij missen verdieping, intervisie over echte dilemma’s en meer directe uitwisseling met deskundigen van de Rijksoverheid. Tools, e-learnings en het online platform worden bovendien minder intensief gebruikt dan de bijeenkomsten en nieuwsbrief. De learning community draagt daardoor duidelijk bij aan bewustzijn, maar minder overtuigend aan verdere expertiseontwikkeling bij instellingen die al gevorderd zijn.
Grotendeels doelmatig, maar afnemende relevantie zet dit onder druk
De evaluatie beoordeelt de uitvoering en kosten in grote lijnen als doelmatig. Het Loket heeft met een relatief beperkte voorziening een landelijke infrastructuur, honderden adviezen en een breed kennisnetwerk opgebouwd. De potentiële schade van gemiste kennisveiligheidsrisico’s is groot, waardoor ook het voorkomen van een klein aantal incidenten de publieke investering kan rechtvaardigen.
Doelmatigheid hangt echter samen met doeltreffendheid. Wanneer adviezen te laat komen, weinig nieuwe informatie bevatten of niet worden gebruikt, neemt hun waarde af. Voor de learning community geldt bovendien dat bestaande sectorale netwerken een deel van dezelfde functies vervullen. Periodieke herijking is daarom nodig om doublures te voorkomen en de inzet te richten op activiteiten die aantoonbaar aanvullende waarde hebben.
Een expliciete keuze voor de toekomst
De centrale aanbeveling is helder: ga niet ongewijzigd door. OCW moet kiezen tussen twee richtingen. De eerste is doorontwikkeling tot een sterker expertisecentrum met een betere informatiepositie, specialistische juridische en technologische expertise, vaste contactpersonen, een echte sparfunctie en differentiatie naar volwassenheid en risicoprofiel. De tweede is afbouw tot een compacter informatieknooppunt dat zich vooral richt op basisinformatie, netwerkvorming en ondersteuning van minder ervaren instellingen.
In de Kamerbrief van 11 juni 2026 kiest OCW voor de eerste richting. Het ministerie wil het Loket versterken met een expertisecentrum en meer expertise organiseren rond sanctie- en exportwetgeving en sensitieve technologie. Ook spreekt de minister het voornemen uit om het Loket op termijn een structurele plek te geven in de kennisveiligheidsaanpak. Daarmee heeft de evaluatie direct bijgedragen aan een concrete beleidskeuze.
Bekijk het volledige rapport voor de onderzoeksopzet, internationale vergelijking, conclusies en aanbevelingen.
Neem voor meer informatie over evaluatieonderzoek, kennisveiligheid of de positionering van publieke kennis- en adviesfuncties contact op met Maarten van Doorn.
Bij dit rapport is een duidelijke beleidsreactie beschikbaar. In de Kamerbrief Aanpak Kennisveiligheid - voortbouwen op een solide basis van 11 juni 2026 kiest OCW voor doorontwikkeling van het Loket tot een sterker expertisecentrum. De beoogde versterking richt zich onder meer op expertise rond sanctie- en exportwetgeving en sensitieve technologie. De minister wil het Loket op termijn bovendien een structurele plek geven in de kennisveiligheidsaanpak.
Dat is een duidelijke keuze voor het eerste handelingsperspectief uit de evaluatie, maar nog geen volledig uitgewerkt implementatieplan. De precieze organisatie, capaciteit, informatiepositie, taakafbakening en verhouding tot bestaande netwerken moeten nog verder vorm krijgen. Ook zal moeten blijken hoe de gewenste snellere en concretere advisering wordt gecombineerd met interdepartementale afstemming en de autonomie van kennisinstellingen.
Een aanpalende ontwikkeling is de Tijdelijke wet advisering kennisveiligheid. De internetconsultatie liep van 17 maart tot en met 28 april 2026. Het wetsvoorstel legt de adviestaak van het Loket wettelijk vast en creëert een grondslag voor de verwerking van persoonsgegevens. Dit kan de informatiepositie bij concrete casussen verbeteren, maar verandert het Loket niet automatisch in een screeningsinstantie.
