Kennisveiligheid is cruciaal voor een hoger onderwijs- en wetenschapssector waarin open en veilige internationale samenwerking kan plaatsvinden. De overheid werkt actief samen met de kennissector aan het verbeteren van kennisveiligheid. Oberon ondersteunt dit met onderzoek naar het kennisveiligheidsbeleid van universiteiten, hogescholen en onderzoeksinstituten, een evaluatie van het Loket Kennisveiligheid en kennisdeling.
Kennisveiligheid
Hoogwaardige kennisontwikkeling is niet mogelijk zonder internationale samenwerkingen. In een tijd van verschuivende geopolitieke verhoudingen brengt het internationale karakter van onderzoek en (hoger) onderwijs ook risico’s met zich mee: door het delen van kennis kan de nationale veiligheid in gevaar komen (ongewenste kennisoverdracht), wetenschappelijk onderwijs en onderzoek kunnen door of vanuit andere staten oneigenlijk worden beïnvloed (inmenging) en kennis kan gebruikt worden voor onderdrukking of ondermijning van rechtsstatelijke waarden, zowel in Nederland als elders.
Dit willen de overheid en kennisinstellingen zoveel mogelijk voorkomen. In januari 2022 hebben de Nederlandse kennissector en de Rijksoverheid daarom gezamenlijk een Nationale Leidraad Kennisveiligheid gepubliceerd, een gids voor bestuurders van kennisinstellingen die te maken hebben met internationale samenwerking en daarbij kansen en (veiligheids)risico’s tegen elkaar moeten afwegen.
Eerste sectorbeelden
In 2023 en 2024 gaven Oberon en Dialogic met drie sectorbeelden (voor universiteiten, hogescholen en kennisinstellingen) een eerste inzicht in de stand van implementatie van de Leidraad door de kennisinstellingen. Per subsector brachten we in kaart hoe de kennisinstellingen ervoor staan met de uitwerking van hun kennisveiligheidsbeleid, welke uitdagingen zij daarbij zien en hoe zij hiermee omgaan. Daarnaast zoomden we in op dilemma’s en aandachtspunten. Op basis hiervan zijn nadere afspraken gemaakt tussen de minister, de sectororganisaties en instellingen en is toegezegd om de meting te herhalen.
Sectorbeeld kennisveiligheid 2026
Met een eerste vervolgmeting brachten we tussen juni 2025 en maart 2026 de ontwikkeling in de sector in kaart. Deze meting leverde het Sectorbeeld kennisveiligheid 2026 op, met daarin de volgende conclusies.
· De Leidraad Kennisveiligheid is breed geïmplementeerd. De Nederlandse kennissector heeft op vrijwel alle thema’s vooruitgang geboekt. Waar instellingen in de nulmeting nog veelal beleid aan het vormgeven en vaststellen waren, zijn ze dat nu aan het uitvoeren en aan het evalueren. Kennisveiligheidsbeleid is geïnstitutionaliseerd, bewustzijn van kennisveiligheid is zowel verbreed als verdiept.
· De sector is nog niet uitontwikkeld. Meer dan de helft van de instellingen – voornamelijk instellingen met een hoger zelf ingeschat risicoprofiel – wil nog stappen in volwassenheid zetten. Een groep instellingen met een zelf ingeschat laag risicoprofiel vindt zich uitontwikkeld omdat ze geen of weinig kennisveiligheidsrisico’s kennen.
· De voornaamste verklaringen voor nog niet gerealiseerde ambities zijn beperkte tijd, de (juiste) capaciteit, benodigde tijd voor meer bewustzijn en draagvlak op de werkvloer. Op specifieke onderwerpen missen instellingen concrete en hanteerbare bronnen, tools en adviezen voor het maken van gerichte risico-afwegingen van affiliaties en de sensitiviteit van onderzoeksthema’s of technologieën.
· De sector is overwegend positief over de lerende aanpak van de Rijksoverheid maar heeft behoefte aan meer proactieve en specifieke ondersteuning en richting vanuit de Rijksoverheid.
Evaluatie Loket Kennisveiligheid
Begin 2022 werd het Loket Kennisveiligheid opgericht als onderdeel van een samenhangend pakket aan maatregelen op het gebied van kennisveiligheid. Bij de oprichting en uitvoering zijn meerdere ministeries en diensten betrokken, zodat het Loket interdepartementaal afgestemde risicoschattingen kan geven. Het Loket fungeert daarmee als centraal aanspreekpunt voor vragen over kennisveiligheid, beantwoordt die vragen met maatwerkadvies over het aangaan van internationale samenwerkingen en het mitigeren van kennisveiligheidsrisico’s en faciliteert een learning community voor kennisinstellingen.
Onze evaluatie, met Dialogic uitgevoerd in opdracht van het ministerie van OCW, concludeert dat het Loket Kennisveiligheid de afgelopen jaren een belangrijke bijdrage heeft geleverd aan het vergroten van bewustwording en het ondersteunen van kennisinstellingen bij het versterken van hun kennisveiligheidsbeleid. Instellingen weten het Loket te vinden en hebben de adviezen benut om eigen beleid en werkwijzen te ontwikkelen. Tegelijkertijd laat de evaluatie zien dat de toegevoegde waarde van het Loket in de huidige vorm afneemt, met name voor meer ervaren instellingen.
Veranderende behoeften in het veld stellen nieuwe eisen aan het Loket. Instellingen vragen vaker om diepgaand, contextspecifiek advies, met meer juridische en technische expertise en snellere doorlooptijden. Ook de rol van de learning community verandert: na kennisopbouw en uitwisseling neemt nu de behoefte toe aan meer maatwerk en differentiatie. Daarom is onze centrale aanbeveling aan OCW en het Loket om een keuze te maken voor doorontwikkeling tot expertisecentrum of voor afbouw tot informatieknooppunt.
Reactie ministerie van OCW
Het ministerie kiest voor de eerste optie, zo blijkt uit de Kamerbrief voortgang kennisveiligheid. Deze brief is een gecombineerde reactie op het Sectorbeeld 2026 en de evaluatie van het Loket Kennisveiligheid. Het Loket wordt doorontwikkeld naar een expertisecentrum dat meer expertise over sanctie- en exportwetgeving en (sensitieve) technologie moet gaan brengen.
Kennisdeling
Oberon doet het gebied van kennisveiligheidsbeleid ook aan kennisdeling. Zo presenteerden we in 2026 de inzichten uit ons onderzoek op dit thema op de Onderwijs Research Dagen in Utrecht en tijdens UIIN (Universities Industry Innovation Netwerk) conferentie in Stockholm.
