Hoe kunnen vmbo-scholen de centraal schriftelijk en praktisch examens (cspe’s) flexibeler afnemen, zodat deze beter aansluiten bij hun onderwijspraktijk? Veel scholen willen leerlingen meer maatwerk bieden en kampen bovendien met beperkte ruimte in de huidige examenperiode. In opdracht van het College voor Toetsen en Examens (CvTE) onderzocht Oberon hoe groot deze behoefte aan flexibilisering is, wat scholen motiveert en welke vormen het best zouden werken. Uit het onderzoek blijkt dat ruim de helft van de scholen een ruimere afnameperiode wenst, vooral om de examens beter te laten aansluiten bij het onderwijs en de kenmerken van de vmbo-leerling. Flexibilisering kan bijdragen aan minder examendruk en meer maatwerk in het beroepsgerichte onderwijs.
Opdracht en doelstelling
Het College voor Toetsen en Examens (CvTE) heeft Oberon gevraagd om te verkennen in hoeverre vmbo-scholen behoefte hebben aan meer flexibiliteit bij het afnemen van de centraal schriftelijk en praktisch examens (cspe’s). Deze examens zijn een belangrijk onderdeel van de beroepsgerichte profielvakken in de leerwegen basisberoepsgericht (bb), kaderberoepsgericht (kb) en gemengd (gl).
De aanleiding voor het onderzoek ligt in de wens om leerlingen meer maatwerk te kunnen bieden en de praktische knelpunten tijdens de huidige examenperiode te verminderen. Stichting Platforms vmbo (SPV) pleitte eerder al voor meer flexibiliteit, omdat dit beter aansluit bij de diversiteit van vmbo-leerlingen en de organisatie op scholen.
Het onderzoek richtte zich op drie hoofdvragen:
- Welke typen scholen willen gebruikmaken van flexibele afnamemomenten?
- Welke periodes sluiten het beste aan bij de onderwijsstructuur van scholen?
- Welke invloed heeft flexibilisering op de inrichting van het schoolexamen?
Onderzoeksopzet
Oberon combineerde verschillende onderzoeksmethoden om een breed beeld te krijgen van de wensen en overwegingen in het veld:
- Interviews met stakeholders, zoals CvTE, SPV en schoolorganisaties;
- Een vragenlijst onder schoolleiders, examensecretarissen en docenten van vmbo-scholen;
- Focusgroepen waarin deelnemers drie mogelijke scenario’s voor flexibilisering bespraken.
Deze aanpak leverde zowel kwantitatieve als kwalitatieve inzichten op over de kansen en uitdagingen van flexibele examinering.
Belangrijkste inzichten
Wens voor meer flexibiliteit verschilt per schooltype
Iets meer dan de helft van de respondenten gaf aan behoefte te hebben aan ruimere afnamemomenten van de cspe’s. Die wens verschilt echter per functie en schooltype:
- Schoolleiders zijn over het algemeen enthousiaster over flexibilisering dan docenten en examensecretarissen.
- Scholen met alleen bb/kb-leerwegen zien vaker de voordelen van flexibilisering dan scholen met meerdere onderwijssoorten.
- Ook scholen met één profiel tonen meer behoefte dan scholen die meerdere profielen aanbieden.
De inrichting van het onderwijs speelt eveneens een rol. Op scholen waar de beroepsgerichte vakken modulair zijn opgebouwd, is men positiever over flexibele afname dan op scholen waar de vakken als geheel worden aangeboden. Daarnaast gaven respondenten aan dat de huidige examenorganisatie – bijvoorbeeld of cspe’s in leerjaar 3 of 4 plaatsvinden – mede bepaalt of flexibilisering haalbaar of wenselijk is.
Drie scenario’s voor flexibilisering
Tijdens de focusgroepen werden drie scenario’s uitgewerkt en besproken:
- Afname in leerjaar 3 én leerjaar 4 – spreiding over twee schooljaren.
- Verruiming van de huidige periode, bijvoorbeeld van 1 februari tot juli.
- Afname gedurende het hele schooljaar – volledige vrijheid binnen één leerjaar.
Scenario’s 1 en 3 werden het meest positief beoordeeld. Ze geven scholen meer ruimte om examens beter af te stemmen op de onderwijsplanning en verminderen de piekdruk in het examenjaar. Scenario 2 voegde volgens de meeste respondenten te weinig extra ruimte toe ten opzichte van de huidige situatie.
Voordelen voor leerlingen en scholen
De belangrijkste voordelen van scenario 1 en 3 hebben te maken met leerlingen en maatwerk:
- Leerlingen ervaren minder examendruk, doordat cspe’s verspreid worden over een langere periode of over twee schooljaren.
- Er ontstaat meer ruimte voor leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften.
- De afname kan plaatsvinden aansluitend op een onderwijsperiode, waardoor herhaling of examentraining minder nodig is.
Scholen waarderen bovendien dat flexibilisering meer ruimte biedt in de organisatie. Zij kunnen de examens plannen op momenten die passen bij het lesrooster, stages en andere activiteiten. Dit zorgt voor een natuurlijker verloop van het leerproces.
Aandachtspunten en zorgen
Tegelijkertijd zijn er ook zorgen. Niet alle scholen vinden flexibilisering passend of haalbaar.
- Bij scenario 1 vroegen sommige respondenten zich af of leerlingen in leerjaar 3 al voldoende kennis en vaardigheden hebben om onderdelen van het cspe af te ronden.
- Scenario 3 brengt organisatorische uitdagingen met zich mee: scholen moeten geschikte ruimtes beschikbaar hebben, en de examensecretaris moet overzicht houden over de verschillende afnamemomenten – zeker bij meerdere profielen.
Daarnaast verwacht ongeveer twee vijfde van de respondenten dat een flexibele afnameperiode gevolgen heeft voor de inrichting van het schoolexamen (PTA). De opzet en volgorde van toetsdelen zouden dan moeten worden aangepast aan het nieuwe ritme van examinering.
Meer weten?
Bekijk het volledige rapport voor een uitgebreid overzicht van de onderzoeksresultaten. Voor vragen over het onderzoek of interesse in vervolgonderzoek kun je contact opnemen met Eveline Schoevers via eschoevers@oberon.eu. Zie ook het onderzoeksrapport van Cito over flexibilisering van de afnamewijze en inhoud van de cspe’s.
Vervolg
De bevindingen van dit onderzoek naar de flexibilisering van de afnamemomenten van de cspe’s zijn inmiddels door het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) gedeeld met de Tweede Kamer als onderdeel van een bredere reeks onderzoeken naar de toekomst van het vmbo.
In de komende periode wordt verkend welke vervolgstappen genomen kunnen worden.
